Przejdź do treści
z-dykty.pl

Piekary Śląskie

miasto na prawach powiatu · woj. śląskie · przepływ kapitału · dane 2025

Bilans roku

Ile wpłynęło, ile wypłynęło i czym domknięto różnicę

Wpływa (dochody ogółem)479,9 mln zł
Wypływa (wydatki ogółem)463,5 mln zł
Nadwyżka roczna+16,4 mln złWynik budżetu (Rb-NDS)+16,4 mln zł(2025)Ministerstwo Finansów (dane.gov.pl)Otwórz stronę źródła ↗

dochody: bieżące 443,9 mln zł · majątkowe (m.in. sprzedaż, dotacje inwestycyjne) 36 mln zł

wydatki: bieżące (pensje, utrzymanie) 414,5 mln zł · majątkowe (inwestycje) 48,9 mln zł

Nadwyżka operacyjna (dochody bieżące − wydatki bieżące): +29,3 mln zł (+575 zł/mieszk.) Nadwyżka operacyjna (Rb-NDS)+29,3 mln zł(2025)Ministerstwo Finansów (dane.gov.pl)Otwórz stronę źródła ↗

Korekta z tytułu zamożności: 0 zł (naliczone przez MF). Od 2025 r. „janosikowe" zastąpiła korekta z tytułu zamożności – inna instytucja, nie kontynuacja.

Dane 2025. Wynik to różnica dochodów i wydatków w danym roku – nie mówi o łącznym zadłużeniu. Fakty bez oceny.

Wynik budżetu – krok po kroku

Wynik budżetu i finansowanie (Rb-NDS)+16,4 mln zł(2025)Ministerstwo Finansów (dane.gov.pl)Otwórz stronę źródła ↗
Wynik budżetu gminy krok po kroku (2025)Dochody: +479,9 mln zł+480 mlnDochodyWydatki: −463,5 mln zł−463 mlnWydatkiWynik: +16,4 mln zł+16,4 mlnWynikKredyty i wolne środki: +57,1 mln zł+57,1 mlnKredyty iwolne środkiSpłaty długu: 0 zł−0 złSpłaty długuSaldo: +73,5 mln zł+73,5 mlnSaldo

Dane 2025 (Rb-NDS), kwoty w zł. „Wynik" = dochody − wydatki; kredyty i wolne środki oraz spłaty rat domykają saldo roku. Fakty bez oceny.

Jak sfinansowano wynik

Przychody i rozchody (Rb-NDS)57 110 862 zł(2025)Ministerstwo Finansów (dane.gov.pl)Otwórz stronę źródła ↗

Rok 2025 zamknięty wynikiem +16,4 mln zł. Przychody i spłaty roku poniżej.

Skąd pieniądze (przychody)

57 110 862 zł

  • Kredyty, pożyczki i obligacje45,8 mln zł
  • Wolne środki i nadwyżka z lat ubiegłych11,3 mln zł

Spłaty w tym roku

Rozchody – spłaty rat i wykup papierów (Rb-NDS)0 zł(2025)Ministerstwo Finansów (dane.gov.pl)Otwórz stronę źródła ↗

0 zł

  • Spłaty rat i wykup papierów wartościowych0 zł

Dane 2025 (Rb-NDS). „Przychody" to nie dochód – to kredyty, obligacje i wolne środki, które trzeba spłacić; „rozchody" to spłaty rat i wykup papierów. Fakty bez oceny.

Wynik operacyjny

Nadwyżka operacyjna (Rb-NDS, poz. C1)+29,3 mln zł(2025)Ministerstwo Finansów (dane.gov.pl)Otwórz stronę źródła ↗

+29,3 mln zł

nadwyżka operacyjna za 2025 r.

Dochody bieżące 443,9 mln zł wobec wydatków bieżących 414,5 mln zł. Różnica to 6,6% dochodów bieżących.

Plan na 2025 r.: dochody bieżące 441,1 mln zł, wydatki bieżące 444,6 mln zł – plan wydatków bieżących był wyższy od planu dochodów bieżących. Art. 242 ust. 1 ustawy o finansach publicznych zakazuje uchwalania budżetu, w którym wydatki bieżące przewyższają dochody bieżące.

Nadwyżka operacyjna to pozycja C1 sprawozdania Rb-NDS (2025) – liczy ją Ministerstwo Finansów. Ujemny wynik nie musi oznaczać naruszenia art. 242: ust. 2 pozwala pokryć wykonane wydatki bieżące nadwyżką z lat ubiegłych i wolnymi środkami, których ta sekcja nie uwzględnia.

Kondycja finansowa (art. 243)

Obciążenie spłatami długu (art. 243 ufp)1,3%(2025)Ministerstwo Finansów (dane.gov.pl)Otwórz stronę źródła ↗
obciążenie gminy 1,3%limit ustawowy 7,6%0%15%

Spłaty długu z odsetkami pochłaniają 1,3% dochodów bieżących gminy – zapas do limitu: 6,2 p.p. (obciążenie ≤ limit)

nadwyżka operacyjna / dochody bieżące: 6,6%zadłużenie / dochody: 21,6%samofinansowanie inwestycji: 133,5%

Dane 2025. Szacunek wg metodyki art. 243 ustawy o finansach publicznych – liczony z wykonania budżetu, bez ustawowych wyłączeń (m.in. projektów UE). Wartość orientacyjna, nie oficjalny wskaźnik RIO; pełna lista uproszczeń. Limit zapisany w wieloletniej prognozie finansowej (WPF) samorząd liczy sam z wielkości planowanych, a nie z wykonania, więc może się różnić od limitu na tym termometrze.

Na co idą pieniądze

Struktura wydatków, wykonanie planu i przepływ do ostatniej złotówki

Na co idzie budżet – do ostatniej złotówki

Budżet 2025 w pełnej klasyfikacji (Rb-27S/Rb-28S)463,5 mln zł(2025)Ministerstwo Finansów (dane.gov.pl)Otwórz stronę źródła ↗

Pełna klasyfikacja budżetowa ze sprawozdań MF za 2025 – kliknij dział, żeby zobaczyć rozdziały i paragrafy.

Kafel = udział w wydatkach 2025. Kliknij, żeby zejść głębiej; cienki pasek u dołu kafla = wykonanie planu. Małe pozycje znajdziesz w kaflu „Pozostałe" albo na pełnej liście powyżej.

Wykonanie planu

Wykonanie planu wydatków (Rb-NDS)91,7%(2025)Ministerstwo Finansów (dane.gov.pl)Otwórz stronę źródła ↗

Rada gminy uchwala plan, a rok później sprawozdanie pokazuje, ile z niego wyszło z konta. Poniżej jedno i drugie za 2025 r.

Wydatki ogółem91,7% planu

463,5 mln zł z 505,1 mln zł planu

Wydatki bieżące93,2% planu

414,5 mln zł z 444,6 mln zł planu

Inwestycje (wydatki majątkowe)80,9% planu

48,9 mln zł z 60,5 mln zł planu

Dochody ogółem101,3% planu

479,9 mln zł z 473,6 mln zł planu · ponad plan o 6,3 mln zł

Plan po zmianach uchwalonych w trakcie roku (Rb-NDS, 2025). Wykonanie poniżej 100% może wynikać z oszczędności albo z zadania, które nie doszło do skutku – sprawozdanie nie rozstrzyga, które.

Wydatki przez lata

Struktura budżetu rok po roku – wysokość słupka to wydatki ogółem (BDL).

Oświata 2015: 64 825 630 złPomoc społ. 2015: 38 674 003 złRodzina 2015: 0 złAdministracja 2015: 16 769 236 złKomunalna 2015: 16 820 252 złTransport 2015: 14 017 539 złPozostałe 2015: 58 500 130 zł209,6 mln2015Oświata 2016: 69 834 279 złPomoc społ. 2016: 64 279 356 złRodzina 2016: 0 złAdministracja 2016: 17 612 489 złKomunalna 2016: 15 103 337 złTransport 2016: 11 267 481 złPozostałe 2016: 52 854 437 zł231 mln2016Oświata 2017: 80 016 192 złPomoc społ. 2017: 27 718 227 złRodzina 2017: 52 428 316 złAdministracja 2017: 20 224 353 złKomunalna 2017: 18 482 207 złTransport 2017: 18 114 664 złPozostałe 2017: 47 255 897 zł264,2 mln2017Oświata 2018: 83 707 587 złPomoc społ. 2018: 28 007 087 złRodzina 2018: 52 044 037 złAdministracja 2018: 21 514 212 złKomunalna 2018: 24 290 389 złTransport 2018: 18 246 877 złPozostałe 2018: 67 741 971 zł295,6 mln2018Oświata 2019: 94 524 456 złPomoc społ. 2019: 27 699 752 złRodzina 2019: 64 901 215 złAdministracja 2019: 22 668 719 złKomunalna 2019: 33 965 206 złTransport 2019: 24 104 650 złPozostałe 2019: 65 281 939 zł333,1 mln2019Oświata 2020: 97 435 085 złPomoc społ. 2020: 28 044 599 złRodzina 2020: 78 748 555 złAdministracja 2020: 22 224 543 złKomunalna 2020: 33 001 945 złTransport 2020: 14 165 640 złPozostałe 2020: 62 740 294 zł336,4 mln2020Oświata 2021: 95 923 949 złPomoc społ. 2021: 29 856 750 złRodzina 2021: 77 623 205 złAdministracja 2021: 23 701 283 złKomunalna 2021: 38 538 183 złTransport 2021: 17 554 512 złPozostałe 2021: 61 005 195 zł344,2 mln2021Oświata 2022: 110 449 733 złPomoc społ. 2022: 36 608 841 złRodzina 2022: 48 579 342 złAdministracja 2022: 28 549 003 złKomunalna 2022: 32 998 570 złTransport 2022: 36 313 966 złPozostałe 2022: 76 705 816 zł370,2 mln2022Oświata 2023: 125 688 315 złPomoc społ. 2023: 39 028 015 złRodzina 2023: 30 331 746 złAdministracja 2023: 35 675 879 złKomunalna 2023: 42 755 059 złTransport 2023: 36 519 886 złPozostałe 2023: 74 725 973 zł384,7 mln2023Oświata 2024: 158 013 519 złPomoc społ. 2024: 45 366 991 złRodzina 2024: 36 134 974 złAdministracja 2024: 39 205 710 złKomunalna 2024: 40 294 288 złTransport 2024: 50 752 033 złPozostałe 2024: 59 527 340 zł429,3 mln2024Oświata 2025: 167 578 247 złPomoc społ. 2025: 50 196 461 złRodzina 2025: 39 423 663 złAdministracja 2025: 44 769 491 złKomunalna 2025: 40 888 145 złTransport 2025: 32 987 621 złPozostałe 2025: 87 608 125 zł463,5 mln2025
OświataPomoc społ.RodzinaAdministracjaKomunalnaTransportPozostałe· kwoty nad słupkami w zł (zaokrąglone)

Skąd i dokąd

Przepływy budżetu – sprawozdania MF479 869 914 zł(2025)Ministerstwo Finansów (dane.gov.pl)Otwórz stronę źródła ↗
Przepływ kapitału gminy – źródła i finansowanie → budżet → wydatki i spłatyUdziały w PIT i CITPozostałe dochody wła…Subwencja ogólnaDotacje (rządowe i ce…Pozostałe dochody (m.…Kredyty i obligacjeWolne środki z lat ub…Budżet gminyOświata i wychowaniePomoc społecznaAdministracja publicz…Gospodarka komunalna …RodzinaTransport i łącznośćGospodarka mieszkanio…Ochrona zdrowiaPozostałe działy (13)

Źródła wpływów

  • Udziały w PIT i CIT251 379 418 zł
  • Pozostałe dochody własne124 146 041 zł
  • Subwencja ogólna28 698 010 zł
  • Dotacje (rządowe i celowe)57 716 340 zł
  • Pozostałe dochody (m.in. UE)17 930 105 zł

Finansowanie (to nie dochód)

  • Kredyty i obligacje45 840 862 zł
  • Wolne środki z lat ubiegłych11 270 000 zł

Wydatki wg działów

Zobacz pełny podział →

Kiedy w kadencji gmina inwestowała

Rozkład wydatków majątkowych na fazy cyklu wyborczego, obok dochodów majątkowych

Faza kadencjiWydatki majątkowekreska = równy podział (20,0%)Dochody majątkoweUdział wydatków
trzy lata przed wyboramiwydatki38 mln zł19,2 mln złdochody 19,2 mln zł · udział 14,4%
dwa lata przed wyboramiwydatki62,9 mln zł22,7 mln złdochody 22,7 mln zł · udział 23,9%
rok przed wyboramiwydatki64,8 mln zł37,1 mln złdochody 37,1 mln zł · udział 24,6%
rok wyborówwydatki48,6 mln zł43,7 mln złdochody 43,7 mln zł · udział 18,5%
rok po wyborachwydatki48,9 mln zł36 mln złdochody 36 mln zł · udział 18,6%
Razemwydatki263,2 mln zł158,7 mln złdochody 158,7 mln zł · 100%
Najwięcej wydatków majątkowych przypadło na fazę „rok przed wyborami”. Policzone z 5 roczników sprawozdań Rb-NDS za lata 2021–2025.
jak to liczymy ⓘ
Czego ten rozkład nie dowodziW danych stoi jeden pełny cykl wyborczy, więc rozkład jest obserwacją tej jednej kadencji, a nie prawidłowością – oś faz pokrywa się tu z osią lat i nie da się z niej oddzielić koniunktury ani kalendarza programów rządowych. Dochody majątkowe stoją w sąsiedniej kolumnie właśnie po to: gdy obie strony mają ten sam kształt, rytm opisuje napływ pieniądza z zewnątrz, a nie decyzję gminy. Fazy liczone są względem wyborów samorządowych, a rok wyborów należy do dwóch władz naraz, więc stoi osobno.

Dług i należności

Co gmina jest winna i co inni są winni gminie

Dług i należności

Zobowiązania gminy (Rb-Z) obok tego, co inni są winni gminie (Rb-N).

Gmina jest winna103 856 141 złZobowiązania (Rb-Z)103 856 141 zł(2025)Ministerstwo Finansów (dane.gov.pl)Otwórz stronę źródła ↗Winni gminie136 839 915 złNależności (Rb-N)136 839 915 zł(2025)Ministerstwo Finansów (dane.gov.pl)Otwórz stronę źródła ↗

Pozycja netto (należności − zobowiązania): +33 mln zł (+646 zł/mieszk.). Fakt księgowy – nie mówi o ściągalności należności.

Skład długu

Zobowiązania wg tytułów dłużnych (Rb-Z)103,9 mln zł(2025)Ministerstwo Finansów (dane.gov.pl)Otwórz stronę źródła ↗

Z 103,9 mln zł zobowiązań gminy na koniec 2025 r. przypada:

Kredyty i pożyczki103,9 mln zł

zaciągnięte w bankach i funduszach · 100,0% długu

Papiery wartościowe0 zł

obligacje komunalne · 0,0% długu

Przyjęte depozyty0 zł

środki powierzone gminie · 0,0% długu

Zobowiązania wymagalne0 zł

po terminie płatności · 0,0% długu

Koszt obsługi długu w 2025 r.: 5,8 mln zł odsetek. Na każde 100 zł dochodów gmina zapłaciła 1,2 zł odsetek.

Tytuły dłużne ze sprawozdania Rb-Z, odsetki z działu 757 Rb-28S (2025). Odsetki to sam koszt utrzymania długu – spłata rat kapitału jest rozchodem i widać ją wyżej, w sekcji finansowania.

Dług razem ze spółkami

185,5 mln zł

zobowiązań razem w 2025 r. – o 78,6% więcej niż sam dług budżetu (103,9 mln zł)

  • Budżet gminy103,9 mln zł56,0%
  • Spółki komunalne81,6 mln zł44,0%

Wskaźnik zadłużenia z art. 243 ustawy o finansach publicznych liczy tylko pierwszą część – zobowiązania budżetu. Dług spółki komunalnej do niego nie wchodzi, mimo że gmina jest jej właścicielem.

Dług spółek to suma zobowiązań długo- i krótkoterminowych z bilansów złożonych w Repozytorium Dokumentów Finansowych za 2025 r. – bez rezerw i rozliczeń międzyokresowych. Sprawozdania mamy dla 5 z 6 spółek gminy (5 w pełni gminnych). Krajowy Rejestr Sądowy nie podaje procentu udziałów, więc spółki współwłasne liczymy pełną kwotą – dla nich suma jest oszacowaniem od góry. Sprawozdania w układzie MSR pomijamy: mają nieporównywalne pozycje pasywów.

Odbiorcy widziani przez kilka rejestrów

Ci sami odbiorcy biorą pieniądze więcej niż jednym kanałem – to inna lista niż najwięksi odbiorcy

Odbiorcaumowy gminyzamówienia publicznekontrakty NFZulgi i umorzenia podatkoweRazem
SAMODZIELNY PUBLICZNY WOJEWÓDZKI SZPITAL CHIRURGII URAZOWEJ IM.DR J. DAABA6 pozycji z lat 2017–2025 – – 189,6 mln zł56 tys. złrazem189,7 mln złkontrakty NFZ 189,6 mln zł · ulgi i umorzenia podatkowe 56 tys. zł
PIEKARSKIE CENTRUM MEDYCZNE SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄspółka tej gminy15 pozycji z lat 2017–2026118 tys. zł – 68,1 mln zł118 tys. złrazem68,4 mln złumowy gminy 118 tys. zł · kontrakty NFZ 68,1 mln zł · ulgi i umorzenia podatkowe 118 tys. zł
DROGOPOL SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ2 pozycji z 2026 r.1,2 mln zł6,1 mln zł – – razem7,4 mln złumowy gminy 1,2 mln zł · zamówienia publiczne 6,1 mln zł
ZAKŁAD GOSPODARKI KOMUNALNEJ SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄspółka tej gminy10 pozycji z lat 2017–202621 tys. zł2,6 mln zł – 144 tys. złrazem2,7 mln złumowy gminy 21 tys. zł · zamówienia publiczne 2,6 mln zł · ulgi i umorzenia podatkowe 144 tys. zł
Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Piekarach Śląskich Sp. z o.spółka tej gminy5 pozycji z lat 2018–2026 – 679 tys. zł – 20 tys. złrazem698 tys. złzamówienia publiczne 679 tys. zł · ulgi i umorzenia podatkowe 20 tys. zł
Obecność w kilku rejestrach jest faktem o przepływie, nie oceną; powierzanie zadań własnej spółce jest normalnym modelem organizacyjnym.
skąd te liczby ⓘ
Co wchodzi do tego zestawieniaZestawienie łączy pięć rejestrów: umowy gminy, wyniki zamówień publicznych, kontrakty NFZ, dotacje unijne oraz ulgi i umorzenia podatkowe zgłoszone przez gminę do UOKiK jako pomoc publiczna (kwotą jest ekwiwalent dotacji brutto). Kontrakty NFZ płaci Fundusz, nie gmina – wchodzą, bo pytanie brzmi, ile podmiot bierze z publicznego pieniądza, a nie ile płaci gmina. Kwota zamówienia wygranego przez konsorcjum jest dzielona po równo między wykonawców, bo rejestr nie podaje podziału – to nasze przybliżenie, oznaczone liczbą wykonawców przy pozycji. Tory mają wspólną skalę, więc ich długość porównuje odbiorców między sobą, a nie podział jednego odbiorcy na kanały; podział jest w kolumnach obok. To NIE jest lista największych odbiorców gminy – tamta odpowiada na inne pytanie i daje inną sumę.

Do kogo płyną pieniądze

Kontrahenci, spółki i powiązania instytucjonalne

Najwięksi odbiorcy

wg sumy kwot · umowy CRU + wyniki przetargów
  1. 1Zakład Gospodarki Komunalnej sp. z o.o.0 umów · 84 przetargi · KRS 000012445720 696 251 zł
  2. 2HUCZ Sp. z.o.o. Sp.K., HUCZ Sp.z.o.o. Spk.K., AWT Rekultivace a.s., HUCZ Sp.z.o.o. Sp.K.0 umów · 1 przetarg · KRS 000043546416 988 430 zł
  3. 3Zakład Gospodarki Komunalnej Sp.z.o.o.0 umów · 14 przetargów · KRS 000012445715 070 556 zł
  4. 4BM Recykling Sp. z o.o., Econ Trader Sp. z o.o., ZGK-EKO Sp. z o.o., FCC Śląsk Sp. z o.o.0 umów · 1 przetarg11 905 860 zł
  5. 5BM Recykling Sp.z o.o., ENERIS Ekologiczne Centrum Utylizacji Sp. z o.o., ZGK-EKO Sp. z o.o., FCC Śląski Sp. z o.o.0 umów · 1 przetarg10 272 000 zł
  6. 6Econ Trader Sp.z.o.o., Zakład Gospodarki Komunalnej Sp.z.o.o., Krynicki S.A, EkoPartner Recykling Sp.z.o.o., SOWEX P.P.H.U Sp.z.o.o., BM Recykling Sp.z.o.o.0 umów · 1 przetarg9 753 540 zł
  7. 7ENERIS Ekologiczne Centrum Utylizacji Sp.z.o.o., Econ Trader Sp.z.o.o., Zakład Gospodarki Komunalnej Sp.z.o.o., Krynicki Recykling S.A., PZOM STRACH Sp.z.o.o., Sp.K., Zakład Gospodarki Odpadami Komunalnymi Sp.z.o.o., SOWEX P.P.H.U. Sp.z.o.o., BM Recykling Sp.z.o.o., ZGK - EKO Sp.z.o.o.0 umów · 1 przetarg9 734 576 zł
  8. 8ENERIS Ekologiczne Centrum Utylizacji Sp. z o.o., Zakład Gospodarki Odpadami Komunalnymi Sp. z o.o., BM Recykling Sp. z o.o., ZGK-EKO Sp. z o.o.0 umów · 1 przetarg9 100 806 zł
  9. 9RAPID Sp.z.o.o.0 umów · 1 przetarg · KRS 00000789965 514 090 zł
  10. 10HYDROGOP Sp.z.o.o., MOSTOSTAL Zabrze Gliwickie Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego S.A.0 umów · 1 przetarg5 305 788 zł
  11. 11ZRD ORFIN Spółka Komandytowa, Hucz Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, spółka komandytowa0 umów · 1 przetarg4 508 928 zł
  12. 12MO-BRUK SPÓŁKA AKCYJNA2 umowy · 0 przetargów · KRS 00003575984 427 498 zł
  13. 13Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej Sp. z o. o0 umów · 1 przetarg4 010 631 zł
  14. 14TAURON DYSTRYBUCJA S.A.0 umów · 5 przetargów · KRS 00000733213 901 525 zł
  15. 15HUCZ Sp.z.o.o. Sp.K, HUCZ Sp.z.o.o. Sp.K.0 umów · 1 przetarg · KRS 00004354643 570 590 zł

Dane niepełne – kwoty ujawnione dla 22% pozycji. Agregacja po nazwie odbiorcy (NIP jest tylko przy części pozycji), Centralny Rejestr Umów był dobrowolny, a kwoty przetargów bywają szacunkowe. Szczegóły każdej pozycji w sekcjach „Umowy gminy" i „Przetargi". Fakty o instytucjach, nie osobach.

Finanse spółek komunalnych

sprawozdania z eKRS

Zobowiązania: suma długo- i krótkoterminowych z bilansu, bez rezerw i rozliczeń międzyokresowych. Dług spółki nie wchodzi do wskaźnika zadłużenia gminy z art. 243.

Sieć powiązań – 365 faktów+ 15 poszlak

  • Kasa i budżet
  • Spółki gminne
  • Przetargi i umowy
  • Wybory
  • poszlaka (dopasowanie po nazwie)

Wpisz co najmniej 3 znaki.

Ostatnie umowy i przetargi

Zobacz pełną historię →

Fakty o instytucjach, bez wskazywania osób. Dochody i wydatki: GUS BDL oraz Ministerstwo Finansów (sprawozdania budżetowe JST). Odbiorcy: Centralny Rejestr Umów i wyniki przetargów (BZP) – dane niepełne, interpretacja należy do Ciebie.

↑ Wszystkie dyskusje gminy Piekary Śląskie

Dyskusja

↑ Wszystkie dyskusje w serwisie

Masz zdanie? Zacznij dyskusję

Bądź pierwszy: skomentuj kulturalnie i na temat lub podeślij dane dalej.

Brak komentarzy. Bądź pierwszy – kulturalnie i na temat.